Rana Özçelik
Yeryüzü, Allah’ın yarattığı milyonlarca türün bir arada yaşadığı, muazzam bir nizama ve ölçüye sahiptir. Bu ilahî düzen içerisinde her canlının farklı bir vazifesi vardır ve bu sayede ekolojik denge kusursuzca işler. Ancak insanoğlunun ihmalkâr tutumu ve sorumsuzca müdahaleleri, maalesef bu mükemmel dengeyi sarsmaktadır. İnsan nereye müdahale ederse orası büyük ölçüde zarar görüyor. Bilinçsiz sanayileşme, habitat kaybı, kirlilik ve iklim değişikliği gibi insan kaynaklı etkiler, biyolojik çeşitliliğin korunmasını her geçen gün daha da zorlaştırmaktadır.
Özellikle iklim değişikliği, genetik çeşitliliği tehdit eden en güçlü çevresel faktörlerden biri hâline gelmiştir. Değişen sıcaklıklar, yağış düzenleri ve ekstrem hava olayları, pek çok türün yaşam alanlarını kaybetmesine ve popülasyonların genetik olarak zayıflamasına yol açmaktadır. Son yıllarda yapılan kapsamlı bir araştırmada, 600’den fazla tür incelenmiş ve son 50 yılda bu türlerdeki genetik çeşitliliğin ciddi anlamda azaldığı görülmüştür. Bu durum, türlerin değişen koşullara adaptasyonunu güçleştirmekte ve beraberinde ekosistemin dengesinin bozulmasına sebep olmaktadır.
Genetik bilimi, canlıların Allah’ın onlara lütfettiği genetik yapılarını inceleyerek, hangi türlerin çevresel tehditlere karşı daha dirençli veya zayıf olduğunu anlamamıza imkân tanır. Genetik analizler sayesinde bir popülasyondaki çeşitlilik seviyesi ölçülebilir; böylece hangi bireylerin genetik yapısının sağlıklı bir çoğalma ve çevresel zorluklara dayanma adına daha uygun olduğu tespit edilebilir. Küçük ve izole popülasyonlarda görülen genetik kayıplar, bilimsel müdahalelerle kontrol altına alınabilmektedir.
Bu alandaki dikkat çekici başarı hikâyelerinden biri, Kuzey Amerika’ya özgü kara ayaklı gelinciktir. 1980’lerde tamamen yok olduğu sanılan bu türün, 18 bireyden oluşan küçük bir grubu fark edilince koruma altına alınmıştır. Genetik biliminden faydalanılarak bu canlıların DNA analizleri yapılmış; sağlıklı bir gen havuzu oluşturmak amacıyla “seçici eşleştirme”, embriyo dondurma ve klonlama gibi yöntemlere başvurulmuştur. Bu gayretler neticesinde türün neslinin devamı mümkün olmuştur. Ancak bu süreç, genetik çeşitliliği eski seviyesine döndürmek için tek başına yeterli değildir; türün sağlığı için uzun vadeli ve titiz bir takip elzemdir.
Genetik çeşitlilik yalnızca hayvanlarda değil, tüm ekosistemin temelini oluşturan bitkilerde de hayatî önem taşır. Bitkilerin dayanıklılığı ve adaptasyon kabiliyeti, yaşamın devamlılığı açısından kritik bir rol oynar. Bu nedenle genetik teknolojiler, bitki varlığının korunması ve güçlendirilmesi için de aktif şekilde kullanılmaktadır. Nitekim 2024 yılında yayımlanan bir çalışmada, CRISPR gibi gen düzenleme araçlarının, bazı bitkilerin iklim değişikliğine karşı direnç kazanmasında başarıyla kullanıldığı ortaya konmuştur.
Kur’ân-ı Kerîm’de, “ Göğü bu âhenkle O yükseltti ve bu mîzânı koydu ki siz de ders alıp ölçü dışına taşmayasınız.” (Rahman, 7-8), uyarısıyla Allah’ın insanlara lütfettiği nimetler ve bu mizanı koruma sorumluluğumuz hatırlatılır. Genetik bilimi, canlıları koruma çabalarımızda bize rehberlik ederken aynı zamanda şu soruyu da tefekkür ettirir: Yaratılış dengesine, fıtratı bozmadan ne kadar müdahale edilebilir?
2025 yılında yayımlanan güncel bir çalışmada, türlerin genetik olarak desteklenmesi hususunda temel etik ilkeler belirlenmiştir. Bu ilkeler, müdahalelerin ekosistem dengesi gözetilerek yapılması, aşırı müdahaleden kaçınılması ve teknolojinin şeffaf bir sorumlulukla kullanılmasını esas almaktadır. Ancak bu şekilde bilgi ve teknoloji, yeryüzündeki ilahî emaneti korumak ve sürdürülebilirliği sağlamak amacıyla ölçülü bir şekilde uygulanabilir.
Dipnotlar
- Leigh, D. M. ve ark. (2025). Six decades of genetic diversity loss in wild populations. Science, 380(6650), 123–129.
- Supple, M. A. & Shapiro, B. (2023). Conservation of biodiversity in the genomics era. Nature Reviews Genetics, 24(1), 19–32.
- Revive & Restore (2024). Black-footed ferret de-extinction project. https://reviverestore.org
- Doudna, J. & Zhang, F. (2024). Genome editing for climate-resilient crops. Genome Biology, 25(4), 112–125.
- Prof. Dr. Suat Yıldırım, Kur’ân-ı Hakîm’in Açıklamalı Meali, İstanbul: Define Yayınları, 2007.
- Redford, K. H. ve ark. (2025). Principles for the responsible use of synthetic biology in conservation. Trends in Ecology & Evolution, 40(2), 87–95.
